De wetenschap met of zonder geweten?


Opgesteld door de 'Pro Homeopathia' aan de hand van een voordracht van Dr Dierk. Daniel Saelens


In onze samenleving is de wetenschap almachtig. Ze is uitgegroeid tot een religie, een ultieme scheidsrechter. Toch valt het op deskundigen meer dan eens van mening verschillen. Neem nu de problematiek van de genetisch gewijzigde organismen: als dat geen mooi voorbeeld is! De zgn. 'absolute wetenschappelijke waarheden' die een paar jaar later plots gaan wankelen zijn nog zo'n geval. En hoeveel geneesmiddelen werden eerst op grote schaal gebruikt om dan plots uit de handel te verdwijnen? (Denk maar aan de beruchte Softenon). Het meel op basis van slachthuisafval was prima veevoeder... tot de koe er opeens dol van werd.

Laten we de betekenis van enkele termen eens van dichterbij bekijken. Aan welke voorwaarden moet je nu voldoen om lid te worden van de zeer gesloten 'wetenschappelijke wereld'? Als daaruit blijkt dat een wetenschappelijke houding o.a. rechtvaardigt dat koeien dol worden omdat ze vlees moeten eten, dat vrouwen na de menopauze zwanger worden, dat zoogdieren zich door klonen voortplanten, dat energiebronnen van miljoenen jaren in enkele decennia worden uitgeput, dat menselijke embryo's in grote hoeveelheden worden ingevroren, tja, dan zijn we niet bijzonder trots tot het wereldje van de wetenschapsmensen te behoren!

Definities

Sinds 1950 is de definitie van het woord 'wetenschap' fel geëvolueerd. In 1950 betekende deze term de nauwkeurige et beredeneerde kennis van een bepaalde materie. De natuurwetenschappen vormden toen een geheel van gecoördineerde kennisvelden. Vandaag geldt echter een andere definitie: de wetenschap is een coherent geheel van gegevens die experimenteel bewijsbaar en bewezen zijn.

Tot in de Middeleeuwen rustte de kennis geenszins op experimenten. Ze was een erfenis uit het verre verleden en was diep doordrongen van godsdienstige elementen. Wetenschapsmensen waren filosofen of geestelijken. Hun kennis werd nooit in twijfel getrokken, wel met een verbluffende virtuositeit toegepast. Daarvan getuigen de kathedralen: ze blijven de tijd trotseren dank zij bouwtechnieken die wij nog steeds niet evenaren.

Met de Renaissance en de vloed van nieuwe ideeën die hiermee gepaard gaat begint de experimentele ontdekking van de grote wetten van het heelal. De verdwijning van de Inquisitie bevordert het proces. Geroesd door de ontdekkingsdrang gaan zelfstandige vorsers uitvindingen brengen die vaak eerst op misprijzen stuiten en later op grote schaal worden uitgebaat door de industrie en de financiële sector. Het industrieel tijdperk begint. De pioniers van toen konden nog verbanden leggen tussen hun godsdienstige, alchemische of astrologische kennis enerzijds en hun vaststellingen en praktische toepassingen anderzijds. Bij de definitie van het woord 'wetenschap' vermelden de oude woordenboeken trouwens begrippen als 'aangeboren wijsheid' of 'occulte leer'. Daarvan is geen spoor meer te merken in recente woordenboeken; waarschijnlijk uit vrees de waardigheid van de Wetenschap te schaden!

Wetenschappelijk zijn

Onlangs kwamen een aantal nieuwe criteria opdagen in de definitie van de term 'wetenschappelijk':

1) De exacte kennis
('exact' = juist, conform de regel, dat overeenstemt met de werkelijkheid)

Het eerste criterium van de Wetenschap is dat ze moet overeenstemmen met de waarheid en de regel moet volgen. Voorname wetenschapsmensen hebben een aantal WAARHEDEN en reële feiten bewezen: de aarde is bolvormig. Het bloed vloeit door de bloedvaten. Dieren kun je indelen in takken, orden, soorten en rassen. In feite heeft de industrie niets anders gedaan dan die universele wetten toe te passen in uitvindingen die men zich vroeger onmogelijk had kunnen inbeelden.

Sinds enkele decennia laat het wetenschappelijk onderzoek zich totaal bezielen door tegengestelde doelstellingen: het is nu de bedoeling aan de regel te ontsnappen. De wetenschap probeert op alle mogelijke manieren de universele wetten van de natuur te omzeilen. Koeien hoeven niet langer planteneters te zijn. Ook na de menopauze mogen vrouwen zwanger worden. Zoogdieren hebben geen behoeften meer aan geslachtelijke voortplanting: klonen volstaat. Onvruchtbaarheid is voortaan een gezond verschijnsel.

Het begrip 'exactheid' speelt geen rol meer in de definitie van de wetenschap want het onderzoek heeft nu precies als doel niet meer exact te zijn (niet meer de regel te volgen).

2) De beredeneerde kennis
('rede' = vermogen waardoor de mens kan kennen, beoordelen en, aan de hand van die kennis, zijn gedrag bepalen)

De ware draagwijdte van dit begrip zullen we slechts inzien als we eerst de verschillende stappen van de wetenschappelijke vooruitgang toelichten:

A) Het zuiver wetenschappelijk onderzoek is de eerste fase van het wetenschappelijk proces. Het definieert de fundamentele wet van een fenomeen en is als dusdanig het meest objectieve gedeelte van de wetenschap. Het ondergaat namelijk geen invloed van de vorser (voor zover die natuurlijk eerlijk werkt). Het zuiver onderzoek meet het bestudeerde fenomeen en leidt daaruit de onderliggende wetten en systemen af.

B) De toegepaste wetenschap is de tweede stap. De wet is ontdekt; hoe kan die nu bijdragen tot de wetenschappelijke vooruitgang en de evolutie van de mensheid?

C) Daarop volgt de industrialisering, de lancering op de markt, de marketing en de promotie. De uitvinding werd eerst grondig geanalyseerd om te bewijzen dat ze haar steentje kan bijdragen tot de vooruitgang. Massaproductie zorgt er nadien voor dat zoveel mogelijk mensen er baat bij vinden.

Voornamelijk vanaf de tweede fase speelt de 'rede' echt een rol. Om een nieuwe uitvinding op de markt te brengen moet eerst blijken dat ze voor iedereen - én voor de omgeving - een voordeel inhoudt. De toegepaste wetenschap dient daarom steeds te worden vergeleken met de fundamentele wetten zodat we alle gevolgen van onze gedragingen kunnen inschatten. Het is namelijk totaal onredelijk zaken te produceren zonder aan de toekomst te denken, al was het maar het recycleren van de afval. De uitvinding van het wiel en de trekkracht van paarden hebben geen milieuramp veroorzaakt en zijn dus werkelijk een vooruitgang. De rede, die het gedrag bepaalt aan de hand van de kennis, moet bepalen hoe de mens het best zijn uitvindingen toepast.

De rede doet dus een beroep op de solidariteit. Volgens dit principe mag de mens geen uitvindingen verspreiden die niet voor de ganse schepping een voordeel inhouden, of dan onder bepaalde voorwaarden. Een karikaturaal voorbeeld maakt dit duidelijk: moesten we motoren slechts gebruiken voor wat het paard niet kan doen, dan zou er geen sprake zijn van vervuiling. Bij gebrek aan rede in de toepassing kan een geniale uitvinding meer schade dan voordelen opleveren.

Heel wat recente wetenschappelijke ontdekkingen gaan gepaard met onredelijke gedragingen en een marketing-fase. Die krijgen nooit de kans door de rede geëvalueerd te worden. Vandaar waarschijnlijk dat het 'redelijk' was het begrip 'rede' niet meer aan te halen in de definitie van de term 'wetenschappelijk'.

3) De Wetenschap is een geheel van gecoördineerde feiten

Waarnemingen en experimenten produceren een geheel aan feiten die men nadien moet coördineren, d.w.z. er orde in brengen. Ook de definitie van 'coördineren' is met de tijd verschoven. In 1950 betekende dit werkwoord: 'volgens bepaalde criteria combineren, overeenkomstig de orde die de vorm of de aard van de elementen aanbeveelt'. In 2000 wordt het: 'elementen op een zodanige manier schikken dat ze een coherent geheel vormen'. Een 'gecoördineerd' geheel gehoorzaamt in 1950 aan de orde eigen aan de aard van de elementen. Wetenschapslieden hebben dus als taak het onderliggend verband in de aard van de elementen aan te tonen. Van het uitvinden van kunstmatige verbanden is er hier geen sprake. In 2000 krijgen de begrippen 'coherent' en 'coördineren' ('elementen op een zodanige manier schikken dat ze een coherent geheel vormen') een onduidelijker definitie: 'de elementen moeten samenhangen en een logisch geheel vormen'. Neem nu het geval van de dolle-koeienziekte. De koe eet plantaardige eiwitten. Eiwitten zijn niets anders dan een reeks aminozuren. Dat geldt ook voor eiwitten van krengen. Het is dus perfect mogelijk verpulverde dierlijke eiwitten aangevuld met de ontbrekende plantaardige eiwitten toe te dienen als voeder. Op zich vormt dit concept een coherent geheel aangezien alle delen van de redenering samenhangen. Maar het is in geen geval een 'gecoördineerd' geheel in de oude betekenis van het begrip: de samenhang druist regelrecht in tegen de aard van de elementen: de koe is een plantenetend dier.

Het concept van 'coördinatie' weglaten uit de definitie van de wetenschap is dus totaal coherent met de huidige logica die precies de orde eigen aan de aard der dingen wil omzeilen.


4) Striktheid

Wat wetenschappelijk is heeft de striktheid van de wetenschap. Deze striktheid verwijst naar de begrippen 'exactheid' of 'nauwkeurigheid', die wij reeds in het eerste paragraaf hebben aangekaart.

5) Objectiviteit

Dit begrip verschijnt in de definitie 2000 van het woord 'wetenschappelijk'. Is 'objectief' de persoon die zich in haar beoordelingen niet laat beïnvloeden door haar gevoelsleven of andere persoonlijke elementen.

Objectiviteit is vanzelfsprekend in de eerste fase van het onderzoek, want die is zuiver wetenschappelijk. Het onderzoek gaat een wet ontdekken die in feite altijd heeft bestaan, los van het onderzoek. Deze wet is dus objectief.

De toepassing in het dagelijks leven moet ook op een beredeneerde manier gebeuren, zoals reeds gezegd. Niemand is echter in staat te redeneren zonder daar ook gevoels- of persoonlijke elementen bij te betrekken. Einstein en Oppenheimer konden waarschijnlijk ook niet hun gevoelens bedwingen toen ze zich rekenschap gaven van het vernielingspotentieel van de atoombom en van de politieke beslissing om ze daadwerkelijk te gaan gebruiken. Het is trouwens bekend dat voorname wetenschapsmensen, omdat ze regelmatig met fundamentele dingen in aanraking komen, uiteindelijk aan filosofie gaan doen. Op die manier trachten ze hun ontdekkingen te integreren in wat nog steeds een raadsel blijft: het leven. Einstein ging die toer op, vandaag gevolgd door Albert Jacquart.

Dat hun denkproces ook subjectieve elementen aan bod laat komen vermindert echter geenszins de waarde van hun wetenschappelijk werk. Objectiviteit zou dus wel eens een onbetrouwbaar criterium kunnen zijn. Het is dan ook begrijpelijk dat dit concept niet aan bod komt in de vroegere definitie. De noties van exactheid, redenering en coördinatie volstonden.

Het staat in elk geval als een paal boven water dat al het zogezegd wetenschappelijk onderzoek verricht door de industrie, de Staat en de (door de industrie gesponsorde) universiteiten in gemeen heeft dat zijn objectiviteit vragen oproept.

In dit verband citeren we graag de volgende tekst uit de Alpha encyclopedie over de objectiviteit van de wetenschap.

"Uit deze aarzelingen blijkt hoe delicaat de 'wetenschappelijke objectiviteit' wel kan zijn. Vorsers vertegenwoordigen een wetenschappelijke bekwaamheid maar hun beslissingen hebben vooral op het politieke of sociale vlak enorme gevolgen en hun consensus is niet altijd rationeel. (...) De wetenschap bouwt op onze verloren onschuld. De Staat treedt hier niet op als een mecenas maar gebruikt de wetenschappelijke kennis ten bate van de productie, ook al negeert hij hierdoor de eigenlijke doelstellingen van de wetenschap. Het gevaar zit niet in een mogelijke hegemonie van de wetenschap. Het risico is echter wel groot dat pseudo-wetenschapslui of bedreven goochelaars met de nodige terminologie het goedgelovige publiek overtuigen van hun nauwgezette en objectieve aanpak om zodoende zeer dubieuze opvattingen of plannen te doen aanvaarden."

Deze tekst dateert uit 1972. Hij heeft helaas niets van zijn actualiteit verloren.


Besluit

Omdat het onderzoek vandaag de dag hoe langer hoe minder wetenschappelijk is, was het handig om de definitie van de wetenschap te wijzigen, ja zelfs van haar essentie te ontdoen. Dit was op zich gemakkelijker dan een proces tegenhouden dat met een tactiek van de verschroeide aarde alles vernielt en toch doorgaat als 'wetenschappelijke vooruitgang'.

Het is dus onze plicht zo wetenschappelijk mogelijk te werken. Dat betekent dat we aan drie criteria moeten voldoen:

Exactheid: de norm of de regel volgen. We moeten de fundamentele wetten van het heelal leren kennen en er wijs gebruik van maken. Nieuwe wetten uitvinden die indruisen tegen het gezond verstand is uit den boze.

Redenering: ieder mens moet rekening houden met de gevolgen van zijn daden op korte, middenlange en langer termijn. Dit precies onderscheidt de mens van het dier. De mens die niet redeneert vervalt in beestachtigheid en wordt de gevaarlijkste van alle wezens op aarde.

Alle gegevens coördineren: het wetenschappelijk onderzoek bestaat erin de puzzel volledig uit elkaar te halen, elk deeltje grondig te analyseren en te begrijpen en daarna alle stukjes weer volgens het natuurlijk schema te ordenen, niet in een andere orde die de mens zou hebben uitgedokterd.

De enige manier om de vicieuze cirkel van de zelfvernieling te doorbreken is de wetenschappelijke methode (in de ware zin van het woord). Er is dus geen sprake van achteruitgang of afstoting van de fantastische ontdekkingen die ons materialistisch tijdperk heeft gebracht. Alleen is nu tijd om ze te begrijpen, ze aan te vullen en ze in een volwaardig wetenschappelijk perspectief te integreren, met de nodige nederigheid en redenering. De huidige crisis kan slechts in de toekomst een oplossing vinden, niet in het verleden.